Αν ασχολείσαι με τη διδασκαλία της κριτικής σκέψης κάποια στιγμή θα συναντήσεις και τον όρο θεωρίες συνωμοσίας. Είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται στην καθημερινή μας ζωή, αλλά η χρήση του έξω από τον ακαδημαϊκό χώρο κάποιες φορές δημιουργεί προβλήματα. Έτσι, αν επισημάνεις σε κάποιον ότι ο ισχυρισμός του είναι θεωρία συνωμοσίας, μπορεί αμέσως να ανταπαντήσει ότι δεν είναι δυνατόν να γνωρίζεις αν η συνωμοσία είναι πραγματική ή ανυπόστατη και η συζήτηση να καταλήξει σε αδιέξοδο. Μπορούμε να αποφύγουμε το αδιέξοδο αν συνειδητοποιήσουμε ότι η Ψυχολογία μελετά τη συνωμοσιολογική σκέψη και όχι το αν υπάρχει συνωμοσία. Εξετάζει δηλαδή έναν ιδιαίτερο τρόπο σκέψης τον οποίο, αν υιοθετήσεις, είναι πρακτικά αδύνατον να σε μεταπείσει ο συνομιλητής σου, όσα δεδομένα κι αν σου παρουσιάσει.
Η συνωμοσιολογική σκέψη φαίνεται ότι έχει 7 χαρακτηριστικά. Το πρώτο είναι η αντίφαση. Πολλές φορές το ίδιο άτομο μπορεί να πιστεύει αντιφατικές εκδοχές της ίδιας ιστορίας, χωρίς να ενοχλείται από αυτό το γεγονός. Να υποστηρίζει, λ.χ., ότι η πριγκίπισσα Νταϊάνα δολοφονήθηκε και ταυτόχρονα να θεωρεί ότι σχεδίασε τον εικονικό θάνατό της.
Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η ακραία καχυποψία, ο απόλυτος σκεπτικισμός για την επίσημη αφήγηση ή για τους επίσημους θεσμούς. Ο σκεπτικισμός είναι χαρακτηριστικό του επιστημονικού τρόπου σκέψης, αλλά η συνωμοσιολογική σκέψη τον ωθεί στα άκρα. Είναι δυνατόν να πιστεύουν ότι όλοι οι γιατροί πληρώνονται από φαρμακευτικές εταιρείες, για να κρύβουν συγκεκριμένες θεραπείες ή να απορρίπτουν δίχως δεύτερη σκέψη οποιαδήποτε ανακοίνωση επίσημου φορέα, χωρίς να εξετάζουν τα διαθέσιμα στοιχεία. Αυτόν όμως τον απόλυτο σκεπτικισμό δεν τον εφαρμόζουν για να κρίνουν τα δικά τους πιστεύω.
Το τρίτο χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι ότι πιστεύουν πως τα κίνητρα των συνωμοτών είναι πάντα σκοτεινά. Αρνούνται πεισματικά να δεχτούν ότι πίσω από μία συνωμοσία μπορεί να κρύβεται κάποιος καλός σκοπός, π.χ. η εγκαθίδρυση ενός δημοκρατικού πολιτεύματος σε μία απολυταρχική χώρα.
Τέταρτον, τα άτομα που σκέφτονται με τον συγκεκριμένο τρόπο είναι δυνατόν να αναθεωρήσουν κάποιες πτυχές της συνωμοσίας που πιστεύουν. Αυτό δε σημαίνει ότι θα την απορρίψουν εξ ολοκλήρου. Απεναντίας, θα σκεφτούν ότι κάτι πρέπει να είναι λάθος και πως με κάποιον μυστηριώδη τρόπο οι συνωμότες προσπαθούν να τους εξαπατήσουν. Έτσι, μπορεί να ισχυρίζονται ότι κάτι δεν πάει καλά με την 11/9 και ότι η επίσημη αφήγηση δεν είναι δυνατόν να είναι η πλήρης ιστορία. Αυτή η καχυποψία υπάρχει, χωρίς να έχουν κάποιο αποδεικτικό στοιχείο για να τη στηρίξει.
Πέμπτον, πιστεύουν ότι τους καταδιώκουν οργανωμένα συμφέροντα και έτσι θεωρούν τον εαυτό τους θύμα καταδίωξης. Παράλληλα τον θεωρούν και ήρωα που δεν το βάζει κάτω και αγωνίζεται για τα πιστεύω του αντιστεκόμενος σε υπέρτερες δυνάμεις.
Έκτον, έχουν ανοσία σε οποιοδήποτε αποδεικτικό στοιχείο καταρρίπτει τη θεωρία συνωμοσίας. Θεωρούν ότι κάθε στοιχείο που παρουσιάζει ο συνομιλητής τους στην πραγματικότητα προέρχεται από τους ίδιους τους συνωμότες και αποτελεί προσπάθεια εξαπάτησής τους.
Τέλος, δεν πιστεύουν ότι κάτι μπορεί να συμβεί τυχαία και ερμηνεύουν οποιοδήποτε γεγονός ως μέρος του ευρύτερου πλαισίου της συνομωσίας αποκλείοντας κάθε σύμπτωση.
Ένας στόχος της διδασκαλίας της κριτικής σκέψης θα πρέπει να είναι να μάθουν τα παιδιά να διακρίνουν τα παραπάνω 7 χαρακτηριστικά και ταυτόχρονα να αποφεύγουν να σκέφτονται με τον συγκεκριμένο τρόπο. Δεν αρκεί μόνο να τους διδάξουμε τον επιστημονικό τρόπο σκέψης· κάποια στιγμή θα πρέπει να τον αντιπαραβάλουμε με τον συνωμοσιολογικό τρόπο σκέψης, ώστε να κατανοήσουν καλύτερα και τα δύο είδη σκέψης.
Βιβλιογραφία
- Conspiracy Theory Handbook (υπάρχει και στα εεληνικά αλλά η μετάφραση δεν είναι καλή)
- Addressing conspiracy theories: what teachers need to know
Σχόλια